Điểm sách Những con ngựa thồ (Văn học dịch – Dịch văn học) của nhà văn – dịch giả Thúy Toàn

Công việc dịch thuật đã tồn tại từ lâu trong lịch sử Việt Nam, khởi đầu bằng việc dịch kinh sách của các nhà sư tới việc dịch sách từ chữ Hán sang chữ Nôm của nhiều nhà nho như Đoàn Thị Điểm, Phan Huy Ích, Phan Huy Vịnh... Từ sau năm 1945, dịch thuật đã thực sự phát triển với sự xuất hiện của hàng loạt các bản dịch trên báo chí và các ấn bản dịch thuật văn học của các dịch giả Ngô Tất Tố, Vũ Ngọc Phan, Nguyễn Huy Tưởng... Ngày nay, trong xu thế hội nhập và hợp tác quốc tế, dịch thuật càng đóng vai trò quan trọng bởi song song với việc chuyển dịch ngôn ngữ, dịch thuật còn chuyển tải một nền văn hóa. Chính vì vậy, vai trò của dịch giả cũng được nhìn nhận và đánh giá chính xác hơn, không còn bị coi là anh “ăn theo, nói leo” nữa mà là “những con ngựa thồ” – “những con ngựa thồ văn hóa”. Tuy nhiên, cuộc đời, số phận hay những câu chuyện bên lề của công việc dịch thuật lại ít người biết đến. Nhằm đưa dịch giả và độc giả đến gần nhau hơn, nhà văn – dịch giả Thúy Toàn đã mất nhiều năm sưu tầm, nghiên cứu để cho ra đời cuốn sách mang tên Những con ngựa thồ (Văn học dịch – Dịch văn học), Nhà xuất bản Tri thức, 2011.

Tác giả - dịch giả Hoàng Thúy Toàn đã viết trong Lời mở đầu của cuốn sách như sau: “Người làm cái nghề dịch thuật là “ngựa thồ văn hóa”, có nghĩa là “phu tải văn hóa”, cũng phải là “phu chữ”. Là “phu tải” lại là “phu chữ”. Phàm “phu” là phải lao động vất vả. Hai lần “phu” càng vất vả gấp đôi. Lao động vất vả của cái nghề dịch thuật cũng đã đóng góp vào di sản văn hóa chung không ít những thành quả quý giá”. Cho nên, cuốn sách ra đời thể hiện tâm huyết của người viết muốn lịch sử ghi nhận công lao to lớn không chỉ của những thế hệ người dịch văn học ở Việt Nam mà cả những dịch giả nước ngoài đã góp phần truyền bá văn học, văn hóa Việt nam ra thế giới. Đồng thời, cuốn sách cũng cho thấy nhân cách và tài năng của một con người luôn tâm huyết với nghề, nhà văn – dịch giả Thúy Toàn.

Cuốn sách gồm ba phần được mở đầu bằng bài viết Điểm qua các thế hệ người dịch văn học ở Việt Nam nhằm đem đến một cái nhìn khái quát nhất cho độc giả về lịch sử dịch thuật cũng như các thế hệ người dịch văn học ở trong nước. Toàn bộ phần một và một phần của phần hai là chân dung của các dịch giả văn học Việt Nam có công lao trong việc đưa nền văn học nước ngoài vào trong nước. Phần ba và phần còn lại của phần hai là những gương mặt tiêu biểu của các dịch giả nước ngoài góp phần đưa văn học Việt Nam đến với bạn bè thế giới.Tác giả cuốn sách đã đưa ra khoảng 50 phác thảo chân dung dịch giả mà “ít nhiều đều là những người đã có những bản dịch văn học lưu lại trong cảm tình bạn đọc”.

Bằng một văn phong trang trọng, mỗi một chân dung dịch giả đều được phác họa trước hết là ở nhân cách và tài năng, như trong bài viết về dịch giả - chiến sĩ Phạm Hồng Sơn, một thương binh “liệt nửa thân phía dưới” nằm trên giường bệnh học tiếng Nga dịch sách, tác giả Thúy Toàn đã ghi lại những chia sẻ đầy tâm huyết của dịch giả này: “Tôi khao khát muốn được cầm súng chiến đấu dưới lá cờ Giải phóng cũng như năm nào tôi được đứng dưới lá cờ Thành đồng. Nhưng lòng khao khát đó của tôi chỉ được thỏa mãn trong những giấc mơ ngắn ngủi. Giờ đây tôi chỉ còn biết mang hết tâm lực ra dịch những cuốn sách mong được đóng góp chút ít vào công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc.” Hay như trường hợp của nhà thơ – dịch giả Xôviết P.Antôkôlxki, người đã rất thành công với bản dịch Nhật kí trong tù: vượt qua những trở ngại về mặt ngôn ngữ, bằng tài năng và những rung cảm thực sự của mình, Antôkôlxki đã nỗ lực chuyển tải một cách tối đa không chỉ nội dung, nghệ thuật mà cả cái “hồn” trong thơ Chủ Tịch Hồ Chí Minh. Tác giả nhận xét: “Antôkôlxki đã rung cảm thực sự trước những câu thơ mà ông phải dịch. Và điều này là một đảm bảo trước tiên cho thành công của bản dịch văn học, cũng ví như người sáng tác muốn viết nên một tác phẩm hay trước tiên phải rung cảm trước thực tế cuộc sống.”

Một điều đáng chú ý là 50 chân dung dịch giả được phác thảo hầu hết đều là những người mà người viết có dịp giao tiếp gần gũi hoặc quen biết. Bởi vậy các bài viết đều được viết dưới dạng những “tiểu truyện” kể lại những cuộc gặp gỡ trò truyện giữa người viết và dịch giả, từ đó có những nguồn tư liệu chính xác làm căn cứ cho bài viết. Nhiều thông tin thú vị được tác giả “tiết lộ” trong Những con ngựa thồ sẽ là sự gợi mở và nguồn tư liệu quý báu cho những người quan tâm. Cuốn sách ra đời góp thêm một cái nhìn toàn diện hơn về giới dịch thuật, đồng thời, nói như dịch giả Thúy Toàn, là để “người đời” “để ý đến công việc của loại “phu” – “ngựa thồ văn hóa” này”.

Nguyễn Thị Hà

Sinh viên Văn học K54, ĐH KHXH & NV