(Đọc “Những con ngựa thồ” - (văn học dịch - dịch văn học) của Thúy Toàn, 400 trang, NXB Tri Thức 2011)

“Những con ngựa thồ... Những con ngựa thồ văn hoá” là câu của đại thi hào dân tộc Nga A.X.Pushkin (1799-1837) nói về những người dịch thuật văn chương. Dịch giả Thuý Toàn đã dịch để mở đầu cho “Lời mở đầu” cuốn sách về văn học dịch - dịch văn học và cũng là tên gọi cuốn sách của mình.

Tôi nhớ đến người bạn vong niên, dịch giả văn học tiếng Tây Ban Nha xuất sắc Nguyễn Trung Đức (1942-2000), có lần, trước khi đi Colombia - quê hương của G.G.Marquez - anh bảo tôi, nhà văn này nói “dịch giả chỉ là con khỉ của nhà văn”. Nguyễn Trung Đức thích sự hài hước và sâu sắc của câu nói ấy, và anh luôn khiêm nhường tự nhận mình cũng chỉ là “con khỉ của các nhà văn” với thuộc tính “bắt chước, lặp lại những sáng tạo” của giới sáng tác. Người ta vẫn thường nói, “dịch là phản”, nhưng Nguyễn Trung Đức đặt nhiệm vụ cho mình là phải dịch cho đạt đến  “Tín - Đạt - Nhã”. Phần lớn những tác phẩm dịch của anh có được điều đó và có lẽ kể cả sau này, không cần ai khác chuyển ngữ lại.

Có một thực tế mà giới dịch thuật chuyên nghiệp buồn lòng, như Thuý Toàn từng than thở: “Đến giờ, có người vẫn còn coi cái anh dịch sách chẳng qua là anh “ăn theo, nói leo”. Có sẵn đấy rồi chỉ việc “thông ngôn”, “chuyển ngữ” là xong...”. Quả thực, sự tình có thế thật. Khi đón nhận những món quà lớn lao là các tác phẩm văn chương lớn của thế giới được dịch sang tiếng mẹ đẻ, mấy người nhớ đến tên tuổi, công lao của người dịch. Nhưng đằng sau sự khuất lấp, tưởng như “vô danh”, làm những việc chẳng có mấy danh lợi, dịch giả - ở đây chỉ nói đến sách văn học - là những người có đóng góp lớn, đã mở ra những chân trời mới, “khai trí”, “khai sáng” nhiều thế hệ cùng biết bao bạn đọc không có ngoại ngữ. Vả lại trên đời này có mấy ai biết rất nhiều ngoại ngữ để thoả mãn sự đọc của mình trong biển cả văn chương thế giới?
Tôi xin nói thẳng rằng, dù chỉ được đọc một tác phẩm hay của văn học nước ngoài - dù bản dịch chưa thật tốt - còn đáng quý, đáng bỏ thời gian hơn biết bao cuốn quá đỗi làng nhàng, nhạt nhẽo đầy rẫy của văn học Việt Nam nhiều năm qua và càng ngày càng có xu hướng “phát triển” ào ạt như hiện nay...

Với bạn đọc yêu mến nền văn học Nga vĩ đại, từ lâu tên tuổi của Thuý Toàn đã quá quen thuộc. Ông thuộc lứa đầu tiên được đào tạo bài bản tại Liên Xô. Ngay khi học ở Nga ông đã dịch, đã sáng tác bằng tiếng Nga. Chỉ dạy học một thời gian ngắn, Thuý Toàn đã chọn cho đời mình “con đường khổ ải” là dịch thuật, biên tập sách văn học dịch. Mới đó mà đã sắp nửa thế kỷ những bản dịch đầu tiên của Thuý  Toàn được công bố. Đến nay ông đã có vài chục đầu sách và vẫn không có ý định ngưng nghỉ việc dịch hoặc tổ chức đội ngữ dịch thuật kế cận. Vì thế, với con người đôn hậu, cần mẫn đầy khiêm nhường này có lẽ chúng ta không nên gọi ông là nhà dịch giả lão thành, bởi ông còn mạnh khoẻ, đầy nhiệt huyết.

Trong “Những con ngựa thồ”, Thuý Toàn muốn “rắp tâm tìm hiểu kỹ để trau dồi tay nghề, học hỏi kinh nghiệm các bậc tiền nhân, cũng như những tấm gương sáng ở chính những người bạn nghề” để “ghi chép những điều thấy hay, có ý nghĩa, âu cũng hy vọng có chút gì hữu ích để mang lại cho đời”. “Những con ngựa thồ” gồm 3 phần, là tập hợp những bài viết, phác thảo chân dung, nghiên cứu tác giả, tác phẩm được Thuý Toàn viết những năm gần đây, có thể nói là cuốn sách về văn học dịch - dịch văn học có giá trị để tìm hiểu về cái nghề - nghiệp “khổ ải” này.

Thuý Toàn đã bỏ nhiều công sức và có ý thức tìm hiểu, nghiên cứu về văn học dịch cùng các dịch giả qua một chiều dài lịch sử văn học dịch bằng tiếng quốc ngữ (trừ một bài viết về Hoà thượng Thích Trí Nghiêm, người dịch kinh Phật).

Thuý Toàn có bài viết rất khái quát về đội ngũ nhà văn, nhà thơ đàn anh ngoài sáng tác còn có đóng góp to lớn cho văn học dịch, trong đó có những người do hoàn cảnh không viết được hoặc không thể xuất bản tác phẩm, đã lấy việc dịch để đóng góp cho đời... rồi một loạt những dịch giả được đào tạo tiếng Nga ở Liên Xô, hay trong nước và cả những người tự học nhưng là bậc thầy về dịch thuật văn học Nga như Cao Xuân Hạo, Phạm Mạnh Hùng... Dù được gặp, được làm việc với các thế hệ cha chú, đàn anh hay bè bạn trong nghề, Thúy Toàn có ý thức học hỏi, cần cù và khiêm nhường. Những chi tiết, sự việc được ông kể lại với sự tha thiết, say nghề và có nhiều tư liệu rất đáng quý. Thuý Toàn cũng dành sự quan tâm đến những vấn đề về dịch các tác phẩm “Truyện Kiều” của Nguyễn Du, “Nhật ký trong tù” của Hồ Chí Minh trên thế giới. Và Thuý Toàn cũng không quên những bè bạn là các dịch giả nước ngoài đã nhiều năm hoặc cả cuộc đời dành cho việc nghiên cứu, dịch thuật văn học Việt Nam như GS N.NiKulin, nhà văn M.TKachov...

Trong “Những con ngựa thồ”, tôi rất xúc động khi đọc hai bài viết về Phạm Hồng Sơn (1924-1967) mà Thúy Toàn gọi là “Chiến công của một dịch giả - chiến sĩ” và Maya Kasel (1935-1985). Số phận đớn đau của họ khá giống nhau: Một người vì chiến đấu, bị thương nặng, phải nằm trên giường bệnh, đã  tự học tiếng Nga, một cô gái từ bé đã phải ngồi xe lăn tại Ukraina xa xôi tự học tiếng Việt, để rồi cả hai trở thành những dịch giả văn học. Không muốn là phế nhân, họ đã đóng góp cho đời bằng những trang sách văn học về sự dũng cảm, cao thượng, vẻ đẹp tâm hồn mà họ đã dịch. Đó là những nhân cách cao quý, những con người cống hiến đến tận cùng. Vì thế, nếu là “ngựa thồ” hay “con khỉ” cũng là điều may mắn và hạnh phúc, thưa dịch giả Thuý Toàn?

Y Trang

http://laodong.com.vn/Tin-Tuc/Thuy-Toan-ngua-tho-don-hau-va-can-man/67735