27/07/2011 17:45:52
Trích sách Luận bàn về minh triết & minh triết Việt, Hoàng Ngọc Hiến, Nxb Tri Thức, 7/2011
Tác phẩm lý luận đầu tiên về minh triết Việt của Hoàng Ngọc Hiến – “Luận bàn minh triết và minh triết Việt” vừa ra mắt người đọc. Cuốn sách chắc chắn sẽ mang lại nhiều gợi ý cho những người làm văn hóa, để khơi dậy sức mạnh văn hóa từ những nguồn và giá trị của minh triết Việt Nam. Một trong những giá trị ấy là cá nhân luận “văn hóa” – trong đoạn trích mà Bee.net.vn trân trọng giới thiệu dưới đây.
Cá tính, bản lĩnh và lòng tin của cá nhân
Bàn về xây dựng nền văn hóa Việt Nam hiện đại không thể không đề cập đến vấn đề những thăng trầm của cá nhân luận "văn hóa" trong quá trình hiện đại hóa của văn hóa Việt Nam. Ý niệm "chủ nghĩa cá nhân" lưu hành trong đời sống và ngôn ngữ hàng ngày thuộc phạm trù "đạo đức học", nghĩa của nó khá rõ và đơn giản: đó là thói ích kỷ, trong mọi hoàn cảnh đặt lợi ích của mình lên trên hết, " dù mất một sợi lông chân mà có lợi cho thiên hạ cũng không chịu…”, có thể gọi tên nó là chủ nghĩa cá nhân "đạo đức học". Trong khẩu hiệu: "Quét sạch chủ nghĩa cá nhân" Hồ Chủ tịch nói đến chủ nghĩa cá nhân này.
Trong mọi xã hội, mọi thời đại chủ nghĩa cá nhân này đều bị lên án. Cái mà chúng tôi gọi là cá nhân luận "văn hóa" không có liên quan gì đến chủ nghĩa cá nhân "đạo đức học": đó là ý thức của cá nhân về cá tính và bản lĩnh riêng của mình, đặc biệt nó thể hiện ở "lòng tin" của cá nhân vào "giá trị của ý kiến riêng của mình" cũng như giá trị những hình thức diễn đạt nó lựa chọn và sáng tạo, tóm lại đó là lòng tin của cá nhân vào bảng giá trị của nó (thuộc mọi lĩnh vực chính trị, mỹ học, đạo đức...).
 |
| Gs. Hoàng Ngọc Hiến |
Góp phần làm rõ thế nào là "cá tính" và "bản lĩnh" riêng trong cá nhân luận "văn hóa", sau đây là ý kiến của nhà văn Đỗ Chu phân biệt "dáng kiêu" và "cốt kiêu" ở những nhà văn lớn:
"Các nhà văn lớn mỗi người một vẻ... Mỗi ngày lại thấy thêm ở họ lộ ra một cái mới. Cái mới không phải ở cá tính riêng, cá tính dẫu thế nào thì cũng chỉ là cái dáng kiêu,phần ta cần tìm ở họ là cái thuộc về chiều sâu, nó là cái cốt kiêu" (1).
Dáng kiêu đôi khi làm người ta khó chịu, nhưng nhiều khi nó cần thiết để con người tự khẳng định hoặc giữ thể diện cho mình, đối với dáng kiêu và những dáng khác của cá tính, nên có sự thể tất và nói chung là cho qua, như vậy là “văn minh”. Tuy nhiên, không phải dáng kiêu mà cốt kiêu mới là chiều sâu của nhân cách con người.
Để làm rõ sức mạnh, sức thuyết phục của cốt kiêu tôi mượn ý kiến của Mạnh Tử phân biệt tiểu dũng và đại dũng.[2] Sự dũng cảm của tiểu dũng là do tính khí (thủ khí), còn sự dũng cảm của đại dũng đòi hỏi phải có cái “lý cốt yếu” (thủ ước) Sách Mạnh tử có dẫn lời của Khổng Tử để xác định thế nào là đại dũng: "Nếu tự xét lấy mình, thấy mình có điều ngay thẳng dẫu có hàng ngàn, hàng muôn người, mình cũng vẫn đi qua một cách an nhiên đó" ([3]) "Thấy mình có điều ngay thẳng", đó là cái lý cốt yếu, là nội lực của lòng đại dũng. Có dũng khí, không biết sợ, nhưng không có một lý cốt yếu làm nội lực chiều sâu thì đó mới chỉ là "tiểu dũng", chưa phải là "đại dũng".
Như vậy, cá nhân luận "văn hóa" giả định cốt kiêu ở những người làm văn hóa, giả định cái lý cốt yếu đằng sau những ý kiến riêng, bảng giá trị riêng và những sự lựa chọn riêng của họ...
Hiểu như vậy, cá nhân luận "văn hóa" là một giá trị lớn của văn hóa Việt Nam hiện đại.
Cá nhân hóa thể hiện qua những nhân cách văn hóa lỗi lạc
Lịch sử của sự xuất hiện của cá nhân luận "văn hóa" - theo một sơ đồ quen thuộc - vẫn được trình bày như là một tiến trình tuyến tính "tích lũy những yếu tố cá nhân hóa" qua các thời đại và thông qua cuộc "cách mạng lãng mạn" dẫn tới sự trỗi dậy của cá nhân luận "văn hóa".
Trong lịch sử văn hóa nước ta, "sự tích lũy những yếu tố cá nhân hóa" qua các thời trung đại, cận đại bộc lộ rõ rệt nhất ở sáng tác của những nhân cách văn hóa lỗi lạc: Nguyễn Trãi, Nguyễn Du..., Hồ Xuân Hương, Cao Bá Quát..., Tú Xương, Tản Đà... "Cuộc cách mạng lãng mạn" đã diễn ra trong thời kỳ 1930 - 1945 với phong trào Thơ mới, với tiểu thuyết Tự lực văn đoàn, cũng phải kể đến văn xuôi của Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Tuân... mà cá tính sáng tạo phong phú và rỡ ràng khiến ta nghi ngờ mọi "nhãn hiệu" vẫn được gán cho họ.
Cá nhân luận "văn hóa" hiện đại nổi trội và lan truyền trong thời kỳ này, thẩm thấu vào ý thức sáng tạo của lớp nhà văn sau này được gọi là "tiền chiến". Cũng trong thời kỳ này xuất hiện những tác giả đầu tiên của nền hội họa Việt Nam và ca nhạc Việt Nam hiện đại: Nguyễn Phan Chánh, Nguyễn Gia Trí, Tô Ngọc Vân... Đặng Thế Phong, Văn Cao...
Có thể nói cá nhân luận "văn hóa" là ngọn nguồn của sự phong phú những phong cách cá nhân, những tìm tòi mỹ học và tư tưởng - nghệ thuật trong văn học, nghệ thuật thời kỳ này. Cá nhân luận "văn hóa" là một bước tiến của ý thức văn hóa Việt Nam, là một trình độ mới mà văn hóa Việt Nam đạt được trên con đường hiện đại hóa, sau gần một thế kỷ cộng sinh với văn hóa Pháp. (chúng tôi không nói văn hóa châu Âu vì thời kỳ lịch sử tiếp theo, văn hóa Việt Nam tiếp xúc với văn hóa Đông Âu, có một ảnh hưởng rất khác) ([4]).
Cái giá phải trả khi gạt bỏ cá nhân luận “văn hóa”
Những năm đầu cách mạng và kháng chiến, cùng với sự lớn mạnh như vũ bão của những phong trào quần chúng "long trời lở đất", cùng với sự lan truyền và tác động mãnh liệt của những tư tưởng chủ nghĩa tập thể cách mạng, trong một hoàn cảnh như vậy, sự phủ nhận chủ nghĩa cá nhân "đạo đức học" kéo theo sự nghi ngờ, dè dặt đối với cá nhân luận "văn hóa" là một điều hoàn toàn có thể hiểu được.
Lẽ ra cần sớm có một sự tỉnh táo để nhìn nhận lại vai trò của cá nhân luận "văn hóa", xem xét những khuyết tật mà nó nhiễm phải trong hoàn cảnh thuộc địa, đánh giá đúng trình độ tiến hóa có ý nghĩa lịch sử thế giới đạt được ở nó, đồng thời đưa nó vào một sự tổng hợp cao hơn, ngang tầm với khí thế tháng Tám và tinh thần kháng chiến.
Đáng tiếc là sự phát triển của văn hóa ở ta trong những năm 50, 60 đã không diễn ra như vậy. Quả là đã có những bước nhảy vọt và những thành tựu "khổng lồ" trong những phong trào văn hóa "toàn dân": bình dân học vụ, phổ cập giáo dục,y tế nhân dân, vận động đời sống mới... nhưng thiếu hụt mất cái bề chiều (dimension) của cá nhân luận "văn hóa" (...).
Từ những gì đã phải trả giá cho sự gạt bỏ bề chiều cá nhân luận"văn hóa" trong xây dựng văn hóa thời kỳ nói trên, bài học đáng được nêu lên để chuẩn bị cho sự hòa nhập văn hóa trong thời kỳ sắp tới là: "chính bằng cách chấp nhận cá nhân trong nhà mình, trong nước mình, mà ta sẽ đi đến chỗ kính trọng lân bang và được kính trọng trở lại" (chúng tôi mượn lời của nhà văn Ả Rập Tahar Ben Jelloun phát biểu về vấn đề cách ứng xử của mỗi dân tộc đi vào kỷ nguyên mới của thế giới, xem Người đưa tin UNESCO 11/1990, tr. 9).
Những ý kiến riêng thường gây "phiền phức, rầy rà" cho những "quyết đoán" của tập thể (nhất là khi tập thể còn non yếu). Nhưng hậu quả của việc khống chế sự phát biểu những ý kiến riêng sẽ là thảm họa. "Tai họa chủ yếu- B. Pasternak viết - cội nguồn của cái ác trong mai sau chính là sự mất lòng tin vào giá trị của ý kiến riêng. Những lời sáo rỗng sẽ dần chiếm lấy địa vị bá chủ" (chuyển dẫn từ Borix Paxternak: Con người và tác phẩm - Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, 1988, tr. 44).
Giải phóng và tích hợp
Cá nhân luận "văn hóa" sẽ đi đến đâu? Nhà triết học Francois Jullien có phân biệt hai logic văn hóa đối mặt nhau ([5]): logic văn hóa giải phóng(logique culturelle d’ émancipation) và logic văn hóa tích hợp(logique culturelle d’integration). Lô gích văn hóa thứ nhất giải phóng cá nhân khỏi những sự ràng buộc hạn chế sự phát triển tự do những năng lực nhân tính của nó còn logic văn hóa thứ hai đưa cá nhân hội nhập vào những cộng đồng: cộng đồng tối thiểu là gia đình, tiếp theo là nghiệp đoàn, phường hội..., sắc tộc, dân tộc...
Một sự phát triển hài hòa nhân cách văn hóa đòi hỏi sự kết hợp cả hai logic văn hóa. Đúng là cá nhân luận "văn hóa" có tác động tích cực to lớn phát huy sức mạnh và tính chủ động của chủ thể, khơi nguồn cho những tìm tòi, sáng tạo. Nhưng nó chỉ là một mô-măng (moment) của logic văn hóa giải phóng. Việc nhân cách văn hóa tách khỏi những liên hệ tình nghĩa với những cộng đồng không tránh khỏi đưa nó tới sự dửng dưng với đời sống cộng đồng.
Một khi tình người bị cắt đứt những liên hệ cộng đồng thì sự thiếu hụt những tình nghĩa cộng đồng dẫn tới sự mai một những tình cảm sơ đẳng của con người: tình yêu, tình bạn, tinh thần trách nhiệm, lòng trắc ẩn, sự ân cần, thiết tha với những người xung quanh..., cá nhân lâm vào tình trạng cô đơn, một thảm trạng của nhiều xã hội phương Tây hiện đại.
"Nhưng ngày nay - A. Toffler viết - những thiết chế làm chỗ dựa cho cộng đồng đang sụp đổ trong mọi xã hội –kỹ trị (techno-society). Kết quả là sự lan tràn của dịch cô đơn" ([6]).
Liệu chúng ta có thể hòa giải được hai logic văn hóa tạo điều kiện cho một sự phát triển phong phú và bền vững của văn hóa Việt Nam hay là quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa sẽ biến xã hội Việt Nam thành một "xã hội – kỹ trị" mà văn hóa bị "ám" "dịch cô đơn" chưa biết là sẽ đi đến đâu?
Văn hóa là cuộc sống có ý nghĩa. Văn hóa đem lại ý nghĩa tinh thần cho mọi kinh nghiệm sống của con người. Với văn hóa “tất cả những gì ta thấy đều thở ra những ý nghĩa thâm trầm” (Wordsworth). Ý nghĩa tinh thần nảy sinh từ sự phản ứng của tâm thức trước kinh nghiệm sống.
Trong truyện cổ về ba người thợ đẽo đá trước câu hỏi: “Anh đang làm gì?”, người thứ nhất trả lời: “Tôi đẽo đá”, người thứ hai trả lời: “Tôi kiếm sống”, người thứ ba trả lời: “Tôi xây dựng giáo đường”. Với người thứ nhất, “đẽo đá” là “đẽo đá” và không có ý nghĩa gì cả (anh ta làm công việc đẽo đá như một cái máy, rất có thể anh ta chỉ là “một công cụ biết nói”). Với người thứ hai, công việc đẽo đá có ý nghĩa “kiếm sống”. “Kiếm sống” (“vì miếng ăn”, “vì bụng đói nên đầu gối phải bò”) chưa thực sự là một ý nghĩa tinh thần. Với người thứ ba công việc có một ý nghĩa tinh thần: “xây dựng giáo đường”. Người thợ đẽo đá thứ ba là một người có văn hóa.
Trong những ý nghĩa tinh thần mà văn hóa đem lại cho cuộc sống của con người, “ý nghĩa cuộc sống” (còn gọi là “lẽ sống”) là quan trọng hơn cả, nó là ý nghĩa của những ý nghĩa, là câu trả lời cho vấn đề của những vấn đề: sống để làm gì? Câu hỏi này không đơn giản. Người thợ đẽo đá thứ ba trả lời: “Chúng tôi sống để xây dựng giáo đường” thì người ta vẫn có thể đặt câu hỏi: “Vậy thì xây dựng giáo đường để làm gì?”. Văn hóa khủng hoảng trầm trọng khi con người cảm thấy cuộc sống của mình là vô nghĩa.
(Trích phần III - Sức mạnh văn hóa và sự phát triển của văn minh (điểm duyệt những nguồn và giá trị của minh triết Việt Nam). Các tiêu đề phụ do Bee.net.vn đặt)
Hoàng Ngọc Hiến
Chú thích:
1. Đồ Chu: Thăm thẳm bóng người - Tùy bút - Nxb Hội Nhà văn 2008, tr. 84, 85
2. Xem Mạnh tử, quyển hai, chương Cú thượng, tiết 2.
3. Đoàn Trung Còn - Mạnh tử - Nxb Thuận Hóa, 1996, tập thượng, tr. 87.
4. Văn hóa Tây Âu (mà tiêu biểu là văn hóa Pháp) phát triển trên cơ sở của Văn hóa đế chế La Mã phương Tây còn văn hóa Đông Âu (mà tiêu biểu là văn hóa Nga) phát triển dưới ảnh hưởng trực tiếp của văn hóa đế chế La Mã phương Đông (được hình thành từ t.k IV sau CN).(…). Sự phân hóa phạm trù văn hóa Tây Âu và phạm trù văn hóa Đông Âu làm sáng tỏ tác động của giao lưu văn hóa tới sự diễn biến và hệ hình (Configuration) nền văn hóa của ta trong thế kỷ này. (…).
5. Xem Francois Jullien - De l’universel, de l’uniforme, du commun et du dialogue entre les cultures - Fayard 2008, tr. 170.
6. Alvin Toffler - The Third Wave - Bantam Books, tr. 369.
1. Đồ Chu: Thăm thẳm bóng người - Tùy bút - Nxb Hội Nhà văn 2008, tr. 84, 85
2. Xem Mạnh tử, quyển hai, chương Cú thượng, tiết 2.
3. Đoàn Trung Còn - Mạnh tử - Nxb Thuận Hóa, 1996, tập thượng, tr. 87.
4. Văn hóa Tây Âu (mà tiêu biểu là văn hóa Pháp) phát triển trên cơ sở của Văn hóa đế chế La Mã phương Tây còn văn hóa Đông Âu (mà tiêu biểu là văn hóa Nga) phát triển dưới ảnh hưởng trực tiếp của văn hóa đế chế La Mã phương Đông (được hình thành từ t.k IV sau CN).(…). Sự phân hóa phạm trù văn hóa Tây Âu và phạm trù văn hóa Đông Âu làm sáng tỏ tác động của giao lưu văn hóa tới sự diễn biến và hệ hình (Configuration) nền văn hóa của ta trong thế kỷ này. (…).
5. Xem Francois Jullien - De l’universel, de l’uniforme, du commun et du dialogue entre les cultures - Fayard 2008, tr. 170.
6. Alvin Toffler - The Third Wave - Bantam Books, tr. 369.
Tin mới hơn:
- Về tự do học thuật
- Văn hoá và phồn thịnh
- Khát vọng hòa bình lớn lao của Albert Einstein
- Luận bàn về những vấn đề minh triết (góp phần định nghĩa minh triết)
- Trích đọc sách "Gen vị kỷ"
Tin cũ hơn:
- Cuộc chiến giữa các giới tính
- Trí thức Việt Nam ở nước ngoài và Đại học Việt Nam
- Humboldt 1810: Giữa hai tự do
- Lý tưởng giáo dục Humboldt: Mô hình hay huyền thoại?
- Đại học miền Nam trước 1975 - Hồi tưởng và nhận định
