Trích đoạn phê bình

Pro bono publico

Peter Medawar trong The Spectator, ngày 15 tháng Giêng năm 1977

Khi phải đối mặt với những điều mang tính vị tha biểu kiến hoặc tập tính không ích kỷ trong một chừng mực nào đó ở các loài động vật, các nhà sinh học nghiệp dư, lớp người chiếm một bộ phận ngày càng đông các nhà sinh học xã hội, rất dễ bị lôi kéo để nói rằng nó tiến hóa “vì lợi ích của loài”.

Ví dụ, có một huyền thoại nổi tiếng kể về những con chuột Lemming điều chỉnh kích thước quần thể bằng cách lao xuống các vách đá rồi chết trong biển. Chắc chắn thậm chí một nhà tự nhiên học cả tin nhất cũng phải tự hỏi rằng làm thế nào mà tính vị tha như vậy có thể trở thành một phần trong tập tính của loài. Nó liên quan đến thực tế là các thành phần di truyền chấp nhận điều đó xảy ra cũng sẽ phải bị hủy diệt cùng với những kẻ sở hữu nó trong việc tự sát tập thể có quy mô lớn này. Tuy nhiên, để loại bỏ việc câu chuyện bị coi là một huyền thoại thì không thể phủ nhận rằng các hành động vị kỷ mang tính di truyền đôi khi có thể “biểu hiện” (nói theo các nhà y học) như những hành động vị tha hoặc thờ ơ.

Richard Dawkin là một người tuyệt vời nhất trong thế hệ các nhà sinh học đang nổi lên, ông nhẹ nhàng và khéo léo bóc trần một số ảo tưởng ưa thích của các nhà sinh học xã hội về sự tiến hóa của tính vị tha, nhưng điều này không liên quan gì đến kiểu bóc trần sự thật trong cuốn sách này: ngược lại, nó là sự tổng hợp khéo léo nhất các vấn đề cốt lõi của sinh học xã hội theo nghĩa học thuyết di truyền chọn lọc tự nhiên. Hơn thế nữa, cuốn sách rất uyên bác, dí dỏm và viết rất tốt. Một trong những điều hấp dẫn Richard Dawkins vào việc nghiên cứu động vật học là “sự đáng yêu nói chung” của chúng - một quan điểm chung giữa tất cả các nhà sinh học giỏi, quan điểm soi sáng trong toàn bộ cuốn sách.

Cho dù cuốn Gen vị kỷ không có đặc tính tranh luận, nhưng nó cũng là một phần rất cần thiết trong kế hoạch của Dawkins để đập tan sự tự phụ của những cuốn sách như Về tính hiếu chiến của Lorenz, Khế ước xã hội của Ardrey và Tình yêu và thù hận của Eibl-Eibesfeldt: “vấn đề của các cuốn sách này là tác giả của chúng hiểu hoàn toàn sai... bởi vì họ hiểu nhầm về việc làm thế nào mà sự tiến hóa có thể hoạt động. Họ đưa ra giả thiết sai lầm rằng điều quan trọng trong sự tiến hóa là cái tốt của loài (hoặc nhóm) chứ không phải là cái tốt của cá thể (hoặc gen).”

Thực tế, điều trên đủ cho hàng tá các bài thuyết giảng trong sự cách ngôn của các cậu học sinh rằng “một con gà là cách mà quả trứng này tạo ra một quả trứng khác”. Do vậy, Richard Dawkins đã đặt vấn đề này như sau:

Cuốn sách này sẽ dựa trên quan điểm là chúng ta cũng như tất cả các động vật khác, đều là những cỗ máy được hình thành nên từ các gen... Tôi cũng sẽ thuyết phục các bạn rằng đặc tính nổi trội để một gen có thể tồn tại trong tự nhiên đó là sự vị kỷ, vị kỷ đến mức tàn nhẫn. Sự vị kỷ của gen luôn làm tăng sự vị kỷ trong tập tính của cá thể. Tuy nhiên, chúng ta cũng sẽ thấy có những trường hợp đặc biệt trong đó một gen chỉ có thể đạt được tính vị kỷ của nó tốt nhất khi thúc đẩy một dạng đức hi sinh hữu hạn ở mức độ cá thể. Hai từ “đặc biệt” và “hữu hạn” rất quan trọng trong câu trên. Mặc dù chúng ta có lẽ sẽ muốn tin vào điều ngược lại, nhưng tình yêu bao la và sự bảo vệ các loài nói chung chỉ là những khái niệm chẳng có ý nghĩa gì trong quá trình tiến hóa.

Chúng ta có thể lấy làm tiếc vì sự thật này, Dawkins nói, nhưng điều đó không làm cho chúng giảm bớt giá trị thật sự. Tuy nhiên, chúng ta càng hiểu rõ về tính vị kỷ của quá trình di truyền, chúng ta sẽ càng giảng dạy tốt hơn những phẩm chất hào hiệp, sự hợp tác cũng như tất cả những điều khác diễn ra vì cái tốt chung. Dawkins diễn giải một cách chi tiết hơn hầu hết tầm   quan trọng đặc biệt trong văn hóa loài người hoặc sự tiến hóa “ngoại lai”.

Trong chương cuối và cũng là chương quan trọng nhất của ông ấy, Dawkins thử thách bản thân mình để hình thành nên một nguyên lý cơ bản, điều chắc chắn sẽ được áp dụng cho toàn bộ hệ thống tiến hóa - thậm chí có thể là các sinh vật mà trong đó nguyên tử silicon thay thế nguyên tử carbon, cùng với đó là các sinh vật có quá nhiều điều tiến hóa được trung hòa qua các kênh không di truyền như con người. Nguyên lý này là sự tiến hóa thông qua các lợi thế sinh sản của các thực thể tái tạo. Đối với các sinh vật thông thường trong những tình huống thông thường, hững thực thể này là đoạn độc nhất trên các phân tử ADN được gọi là các “gen”. Theo Dawkins, đơn vị của sự truyền thụ văn hóa được ông gọi là “mem” và trong chương cuối cùng của mình, ông ấy lý giải điều gì ảnh hưởng đến học thuyết của Darwin về các mem.

Đối với cuốn sách rất thú vị của Dawkins, tôi sẽ thêm vào một phần chú giải: ý tưởng rằng sự sở hữu một chức năng ghi nhớ là thuộc tính cơ bản của tất cả sinh vật sống đã được nhà triết học người Áo tên là Eward Hering đề xuất lần đầu tiên vào năm 1870. Ông ấy gọi đơn vị của ông ấy là “mem”, một từ nguyên biểu hiện một trạng thái có ý thức. Sự giải thích của Richard Semon về chủ đề này (1921) cũng đủ cho thấy đó hoàn toàn không phải là học thuyết Darwin và giờ đây nó chỉ được đề cập đến như một giai đoạn lịch sử. Một trong những ý tưởng của Hering đã được giữ vững để nhạo báng bởi một trong những nhà triết học theo trường phái tự nhiên, Giáo sư J.S. Haldane: ý tưởng rằng một hợp chất phải tồn tại chính xác những đặc tính mà giờ đây chúng ta biết rằng axit deoxyribonucleic, ADN đều có.

© The Spectator, 1977

****

Đọc sách Gen vị kỷ, Richard Dawkins, Dương Ngọc Cường & Hồ Tú Cường dịch, NXB Tri thức ấn hành, tháng 6/2011.